İstanbul metrosu hakkında bilinmesi gereken 10 şey

İstanbul metrosu, her gün milyonlarca kişinin hiç düşünmeden bindiği bir sistem. Oysa altında Bizans limanı, üstünde UNESCO tartışması, içinde reklam anlaşmasıyla adı değişen istasyonlar var. Aşağıdaki on madde turistik bir gezi listesi değil: ağın kendi kayıtlarında, hat projelerinde ve istasyon istatistiklerinde duran, çoğu İstanbullunun bilmediği şeyler.

Hatların ve istasyonların tam listesini istasyon ve hat rehberinde bulabilirsiniz; günlük tahmin oyununu oynamak isterseniz dailymetro.live/istanbul hazır.

1. Şehrin ilk yeraltı hattı 1875'te açıldı

Karaköy ile Beyoğlu arasındaki Tünel, 17 Ocak 1875'te hizmete girdi. Vikipedi'nin aktardığına göre Londra'nın 1863 tarihli Metropolitan hattından sonra dünyanın ikinci en eski yeraltı kent demiryolu. Fransız mühendis Eugène-Henri Gavand, 1867'de Galata yokuşunda yürüyen kalabalığı gördükten sonra projeyi hazırlamış.

Uzunluğu 573 metre, iki istasyon arasındaki kot farkı yaklaşık 61,5 metre, yolculuk 102 saniye sürüyor. İlk yıllarda vagonları iki buharlı makine çekiyordu, 1910'da elektriğe geçildi, 1971'de lastik tekerlekli araçlarla yenilendi. Tünel bir füniküler olduğu için metro ağının resmi parçası sayılmıyor ve DailyMetro'nun İstanbul setinde de yer almıyor.

2. Modern metro ise ancak 1989'da başladı

Tünel'in üstünden 114 yıl geçtikten sonra, 3 Eylül 1989'da Aksaray ile Kocatepe arasında 6 istasyonluk, 6,6 kilometrelik ilk bölüm açıldı. Bugünkü M1A ve M1B hatlarının atası bu kısa parça.

M1 bir hafif metro olarak tasarlandı: kısa peronlar, küçük araçlar. Bu tercih ağın en yoğun koridorlarından birinde bugün hâlâ hissediliyor. İki kol 9 Kasım 2014'ten beri Otogar'da ayrılıyor, Yenikapı ise ortak başlangıç noktası.

3. Ağ on yılda tanınmaz hale geldi

Bugün işletmede 11 metro hattı var: M1A, M1B, M2, M3, M4, M5, M6, M7, M8, M9 ve M11. Türkçe Vikipedi'nin derlediği rakamlara göre işletmedeki ağ 240 kilometreyi aşmış durumda ve 2024'te 900 milyondan fazla yolcu taşındı. Bunun büyük kısmı 2013 sonrasında açıldı: M3, M4, M5, M6, M7, M8, M9 ve M11'in tamamı son on üç yılın işi.

Oyunun veri setinde 191 satır görürsünüz, çünkü aktarma istasyonları hat hat ayrı tutuluyor: Yenikapı (M1) ile Yenikapı (M2) aynı yerin iki peronu.

4. Türkiye'nin ilk sürücüsüz metrosu Üsküdar'dan çıkıyor

M5 Üsküdar ile Yamanevler arasında 15 Aralık 2017'de açıldı ve Türkiye'nin ilk tam otomatik, sürücüsüz metro hattı oldu. İlk vagona geçip tünele bakmak hâlâ bedava bir manzara.

Sonradan M7 ve M11 de aynı teknolojiyle işletmeye alındı. M5'in üçüncü etabındaki istasyonlarda tam boy peron kapıları var; gürültü ve tünel havası perona geçmiyor.

5. Gayrettepe'de 72 metre aşağı iniyorsunuz

Türkçe Vikipedi'ye göre M11 hattının Gayrettepe istasyonu yaklaşık 72 metre derinlikte ve ağın en derin istasyonu. Yürüyen merdiven zinciri, havalimanına giden yolcunun bavuluyla birlikte küçük bir sefer sayılır.

Karşılaştırma için: M5'in en derin istasyonu Kısıklı yaklaşık 44 metrede, M5'in başlangıcı Üsküdar ise yalnızca 19 metrede. İstanbul'un topoğrafyası yüzünden istasyon derinlikleri birkaç yüz metrede bile ciddi biçimde değişebiliyor.

6. Ağın en hızlı treni saatte 120 kilometre yapıyor

M11 klasik bir şehir içi metro gibi davranmıyor. Azami hızı saatte 120 kilometre, planlanan toplam uzunluğu 69 kilometre ve İhsaniye ile Göktürk arasındaki istasyon arası mesafe yaklaşık 10 kilometre. Metroda bu kadar uzun süre durmadan gitmek İstanbul'da başka hiçbir hatta mümkün değil.

Hat parça parça açıldı: Kâğıthane ile Kargo Terminali arası 22 Ocak 2023'te, Gayrettepe uzantısı 29 Ocak 2024'te, Arnavutköy Hastane yönü ise 19 Mart 2024'te.

7. Haliç Metro Köprüsü UNESCO yüzünden alçaltıldı

M2, Haliç'i 15 Şubat 2014'te açılan 936 metrelik bir köprüyle geçiyor. Orta açıklığı 180 metre, kuleleri 65 metre. Kuleler aslında 82 metre olacaktı.

Kasım 2009'da UNESCO, tarihi yarımadanın silüetini gerekçe göstererek İstanbul'u Dünya Mirası listesinden çıkarma ihtimalini gündeme getirdi ve kule yüksekliği 65 metreye indirildi. Sonuç: şehrin en tartışmalı manzara noktalarından biri, Haliç istasyonunun peronu.

8. Yenikapı kazısı bir liman ve 37 batık çıkardı

2004'te Yenikapı'da metro ve Marmaray için başlayan kazı, Bizans'ın Theodosius Limanı'nı ortaya çıkardı. İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin yürüttüğü çalışmada 5. ile 11. yüzyıllar arasına tarihlenen 37 batık ve on binlerce buluntu kayda geçti; en eski izler yaklaşık 8.500 yıl öncesine, Neolitik döneme uzanıyor.

Bedeli de ağır oldu. Yenikapı, Üsküdar ve Sirkeci'deki arkeolojik çalışmalar yüzünden Boğaz geçişi ve istasyonları kapsayan etap, planlanandan yaklaşık dört yıl sonra tamamlandı. Bugün Yenikapı (M1) ve Yenikapı (M2) peronlarında beklerken tam olarak bir antik limanın üstünde duruyorsunuz.

9. Boğaz'ın altındaki tünel dünya rekoru taşıyor

Marmaray 29 Ekim 2013'te açıldı. Boğaz'ın altındaki batırma tüp tünel deniz seviyesinin yaklaşık 60,5 metre altında ve bu haliyle dünyanın en derin batırma tüp demiryolu tüneli olarak anılıyor.

Marmaray teknik olarak banliyö demiryolu, o yüzden metro hatlarıyla birlikte anılmıyor ve oyunun istasyon havuzunda yok. Ama Ayrılık Çeşmesi ve Yenikapı'da metroya bağlanıyor; günlük yolcu sayısı 600 binin üzerinde.

10. İstasyon isimleri satılabiliyor

Metro İstanbul, bilet dışı gelir için istasyon isim hakkı satıyor. Pegasus Hava Yolları 8 Mart 2023'te M4 hattının son istasyonu için anlaşma imzaladı; isim önce Sabiha Gökçen'e, sonra Kozyatağı'na taşındı ve oyunun verisinde bu istasyon Pegasus-Kozyatağı (M4) olarak duruyor.

Aynı mantığın başka bir örneği Şişhane-Zemin İstanbul: istasyonun içindeki mekânın adı, istasyonun adına eklendi. Tabelaların ömrü sözleşmelerin ömrü kadar, dolayısıyla İstanbul metrosunda istasyon adı ezberlemek diğer şehirlere göre daha riskli bir uğraş.

Peki bu bilgiler işe yarar mı

Günlük oyunda evet. Gizli istasyonun hangi hatta olduğunu bilmek yetmiyor, ilçesini ve isminin uzunluğunu da tahmin etmeniz gerekiyor; ağın tarihini bilen oyuncu daha az denemede bitiriyor. Denemek için İstanbul bölümü burada. Daha da uç örnekler arıyorsanız en tuhaf 10 istasyon listesine bakın.